هويت بشري و حيات طبيعي:

آنکه مي خورد و مي خوابد، ازدواج و آميزش مي کند، شهوت و غضب دارد، کار و تلاش طبيعي انجام مي دهد، هويت بشري انسان است. در قرآن کريم آمده: سران کفر به به قوم خود مي گفتند: آنکه که ادعاي پيامبري دارد، جز بشري مانند شما نيست. از آنچه شما مي خوريد و مي نوشيد، مي خورد و مي نوشد، ما هذا الا بشر مثلکم ياکل مما تاکلون منه و يشرب مما تشربون.  مومنون، 33.

هويت بشري انسان از سنخ حيوان است؛ يعني نوعي از انواع حيوانات محسوب مي شود و تحت عنوان "حيوان سخنگو" تعريف مي گردد، ولي هويت انساني او از سنخ ملکوت و عوالم فرا طبيعي است و تعريف خاص خود را مي طلبد. خداي متعال آنگاه که بدن و هويت بشري انسان را تکميل کرد و از روح خويش در او دميد و آدمي صاحب بعد مجرد انساني شد به ملائکه فرمود بر او سجده کنند، فاذا سويته و نفخت فيه من روحي فقعوا له ساجدين. حجر، 29.

واژه بشر از بشره است و به چهره ظاهري انسان اطلاق مي شود، همان که از خاک و آب آفريده شده است. اذ قال ربک للملائکة اني خالق بشرا من طين. زماني را به ياد آر که پروردگارت به ملائکه فرمود: من مي خواهم بشري بيافرينم از خاک. ص،71 . و هو الذي خلق من الماء بشرا، و او کسي است که بشر را از آب آفريد. فرقان، 54 .

و يا در آيه اي ديگر دارد که و اذ قال ربک للملائکة اني خالق بشرا من صلصال من حما مسنون. و ياد کن آنگاه را که پروردگارت به فرشتگان فرمود: من بر آنم بشري از گلي خشک برآمده از لايي بويناک بيافرينم. حجر 28. و در برخي آيات دارد که از خون بسته تکون يافته است.

ازدواج و آميزش يک عمل بشري است به همين دليل هنگامي که حضرت مريم به داشتن فرزند بشارت يافت، فرمود: من چگونه مي توانيم صاحب پسري باشم، در حالي که هرگز بشري با من آميزش نداشته است. قالت انى يکون لي غلام و لم يمسسني بشر. مريم،20.

دليل عدم پذيرش کفار نسبت به انبياي الهي نيز نگاه سطحي آنان به چهره ظاهري ايشان بوده است. سران آنها به ساير مردم مي گفتند: چگونه کسي را به پيامبري مي پذيريد که مانند شما بشر است. گويا آنان مي دانستند که چهره بشري انسان نازل است و صلاحيت دريافت وحي و ارتباط با عوالم ديگر را ندارد، پيامبر بايد کسي باشد که از بشر معمولي فراتر باشد، بدين خاطر انبياي الهي استدلال مي کردند اگر چه ما ظاهرا مانند شما بشر هستيم، ولي با شما از اين نظر که بر ما وحي مي شود و هويت انساني و الهي داريم متفاوتيم. قل انما انا بشر مثلکم يوحى الي. کهف،110.

البته نقش مثبت و منفي طبيعت مادي انسان در مسير خودسازي را نيز نبايد فراموش کنيم. بدن ابزار و مرکب راهواري است که بايد سالک الي الله بر آن بنشيند و با کمک آن به رياضت نفس بپردازد و روح خود را به تعالي برساند، کسي که بدن سالم و قوي ندارد، توان حرکت به سوي خدا را نيز نخواهد داشت، اگر چه اصل حرکت روحاني و معنوي است.

نقش منفي بدن و طبيعت مادي، ايجاد گرايش هاي دنيوي، تحريک اميال غريزي، ايجاد تمايل نسبت به لذت هاي مادي و به چالش کشيدن انسان در عرصه انتخاب و گزينش است که البته وجود اين چالش و درگيري در انسان، از آن جهت که زمينه اختيار و انتخاب آزادانه را فراهم مي کند، نيز مي تواند مفيد و مثبت ارزيابي شود.

سيد مصطفي علم خواه

ساختار هويت انسان:

درباره ساختار وجودي انسان و اينکه دو ساحتي است يا تک قطبي، دو نظريه مهم و کلي وجود دارد.

اول. نظريه اکثر انديشمندان غربي مبني بر اينکه انسان هويتي تک قطبي و طبيعي دارد. انسان موجودي مادي و زيستي است که تحت تاثير تاريخ، جامعه ، تربيت ، ويا انتخاب خود ساخته مي شود. اين نظريه عمدتا مربوط به کساني است که روح انسان را از سنخ بدن و طبيعت و ماده مي دانند.

دوم . نظريه انديشمنداني که علاوه بر بعد طبيعي، براي انسان بعدي متافيزيکي نيز قايل اند . کساني که انسان را داراي روحي مجرد و از سنخ ملکوت مي دانند.

اسلام طرفدار نظريه دوم است. از اين ديدگاه آدمي به طور کلي از دو گونه هويت معنوي و مادي برخوردار است. از اين نظر که از بدن مادي و طبيعي  سود مي برد ، هويتي بشري و طبيعي دارد و از آن جهت که داراي روحي مجرد و فرا طبيعي است، داراي هويتي مجرد نيز هست.

قرآن کريم به ساختار دو بعدي روح انسان اشاره کرده و مي فرمايد: خداوند آفرينش انسان را ازگل آغاز کرد، سپس او را سازمان هماهنگ بخشيد و از روح خود در او دميد، پس انسان آميزه ‏اى از عنصرى مادي و زمينى و عنصري مجرد و الهى است، و بدأ خلق الانسان من طين‏ ثم سوّاه و نفخ فيه من روحه، شروع خلقت انسان از خاک بود، سپس او را بياراست و از روح خويش در او دميد. سجده / 9 و 7.  

در آموزه هاي ديني ما تعبيرهاي فراواني نسبت به دو واقعيت وجودي انسان وجود دارد، همچون: خود حقيقي و خود مجازي، خود ملکوتي و خود ملکي، خود مثبت و خود منفي، خود عالي و خود سافل، خود مجرد و خود مادي، خود معنوي و خود طبيعي و مانند آن.

اينکه انسان داراي دوساحت مادي و مجرد است، قابل انکار نيست، ولي از ديدگاه انسان شناسي و خودشناسي بايد به اين نکته توجه کنيم که ما به عنوان انسان، موجودي فرامادي و روحاني هستيم و بدن مادي، تنها قالب اين جهاني ما است. ما به بدن طبيعي خود در اين دنيا نياز داريم، ولي بدن نيستيم. انسان، طبيعت مادي نيست، انسان يک حقيقت روحاني است و بدن تنها ابزاري است که خداي متعال در اين زندگي در اختيار ما قرار داده تا بتوانيم در عالم عنصري و طبيعت مادي اين عالم زندگي کنيم.

اين رويکرد باعث نمي شود که ما بدن و هويت بشري خود را فراموش کنيم و يا آن را از حيطه فعاليت هاي خودسازانه خارج بدانيم، زيرا در هر صورت انسان تا هنگامي که زنده است و در اين سراي زندگي مي کند، در طبيعت رشد مي کند و به بدن و هويت بشري خود نياز دارد و تا هنگامي که آن را به خوبي مديريت نکند، امکان رشد معنوي و انساني نيز نخواهد داشت.

سه گانگي هويت انسان:

قرآن کريم در مورد انسان از سه واقعيت وجودي نفس، عقل و قلب سخن مي گويد. نفس مجموعه اي از قواي غريزي آدمي است و هويت بشري انسان را مي سازد، عقل که مرکز ادراک و استدلال است، به انسان هويت انساني مي دهد و قلب که عرش رحمان است، به آدمي هويتي الهي مي بخشد.

مطابق اين رويکرد، بعد مجرد انسان نيز خود به دو هويت انساني و الهي تقسيم مي شود. بنابراين در يک نظريه کلي و نهايي درباره ساختار هويت انسان مي توان گفت: انسان به طور کلي داراي سه گونه هويت است.

1. هويت بشري که در عرصه حيات طبيعي شکل مي گيرد و توسط نفس مديريت مي شود.


2. هويت انساني که در عرصه حيات عقلاني و توسط نيروي عقل رشد مي کند.


3. هويت الهي که در عرصه حيات عرفاني و قلب پرورش مي يابد.

سيد مصطفي علم خواه