قدرت خوش اخلاقي: 

از محبت خارها گل مي شود.    و از محبت سرکه ها مل مي شود.

در اين بخش مي خواهيم بررسي کنيم خوش اخلاق بودن چه توانايي هايي به انسان مي دهد. با برخورد شاد اجتماعي چه کارهايي را مي توان انجام داد و چه تاثير و نيرويي را مي توان ايجاد کرد؟ البته خود خوش اخلاق بودن توانايي بزرگي است و بدست آوردن آن کار آساني نيست. قبلا درباره راه هاي بدست آوردن اين توانايي صحبت کرديم.  مطلبي که اکنون مي خواهيم بررسي کنيم، توانايي هايي است که از راه خوش اخلاق بودن بدست مي آوريم. اين توانايي ها، بسيار فراوان و متنوع است و شايد قابل شمارش نباشد.

هر کسي در حوزه فعاليت خود مي تواند از طريق اخلاق خوب و خوش رويي، نيروي مثبت فراواني را ايجاد کند، تاثيرهاي مثبت زيادي را بر ديگران بگذارد، حرکت هاي مثبت بسياري را به وجود بياورد و بسياري از مشکلات زندگي خود و ديگران را حل کند. قبلا گفتيم که اخلاق خوش يکي از منابع بزرگ تامين انرژي، نشاط و تحرک در زندگي انسان است و در مقابل، خشم، عصبانيت و تند خويي علت اصلي بسياري از بيماري هاي تن و روان آدمي است و حامل انرژي منفي بسيار خطرناکي براي خود فرد عصباني و يا افرادي که در اثر برخورد خشن او عصباني مي شوند، مي باشد.

براي توضيح قدرت خوش رويي و انرژي بسيار مفيدي که توليد مي کند و به تبع آن تاثير بدخلقي بر فرد و جامعه از آموزه هاي ديني کمک مي گيريم. در اين آموزه ها به موارد متعددي از آثار توان بخش اخلاق خوب و به تبع آن تاثيرات منفي بدخلقي، اشاره شده است که برخي از آنها عبارتند از:

1- تقويت روزي:

آدم خوش اخلاق توانايي اش براي بدست آوردن روزي بيشتر از ديگران است. نقش اخلاق خوش و خوش رويي در تقويت روزي به راحتي قابل درک است. شما هنگامي که مي خواهيد براي منزل خود چيزي تهيه کنيد، از چه کسي خريد مي کنيد؟ از کسي که خوش اخلاق است يا بد اخلاق؟ هيچ کس از آدم بد اخلاق خوشش نمي آيد و دوست ندارد با او معامله کند.

اگر در يک محله، به طور مثال، دو ميوه فروش خوش اخلاق و بد اخلاق وجود داشته باشد، به طور قطع فرد خوش اخلاق مشتري بيشتري جذب مي کند تا فرد بد اخلاق. يک کارمند خوش رو و خوش برخورد، امکان استخدام بيشتري دارد تا يک کارمند بد اخلاق و خشن. اين موضوع کاملا روشن است و نياز به توضيح بيشتر ندارد.

در آموزه هاي ديني ما هم به آن اشاره شده است. در روايتي از علي عليه السلام آمده است: گنجينه هاي روزي در نرم خويي و گشاده رويي است . في سعه الاخلاق کنوز الارزاق. 1 وکسى که اخلاقش بد باشد، روزى اش تنگ خواهد شد. و من ساء خلقه ضاق رزقه. 2

2- تقويت پيوند دوستي:

انسان با قدرت اخلاق مي تواند دوستان فراواني براي خود بيابد. خوش اخلاقي پيوندهاي دوستي را محکم و پايدار مي کند. يکي از عوامل مهم دوست يابي گشاده رويي و خوش اخلاقي است. آيا شما حاضريد با يک فرد بد اخلاق و پرخاش گر دوست شويد؟ اگر با چنين فردي دوستي کنيد، چه مقدار از اين رابطه خود لذت مي بريد؟ افراد بد اخلاق معمولا تنها مي مانند و دوستان بسيار کمي دارند و انسان هاي خوش اخلاق، ياران فراوان و روابط دوستانه صميمانه و پايدارتري دارند. برخي افراد گله مي کنند که چرا قادر نيستند براي خود دوستي بيابند و يا دوستان خود را حفظ کنند. چرا پيوند هاي دوستي آنان زود گسسته مي شود؟ خوب است اين افراد پاسخ سوال خود را در نوع برخورد و اخلاق خود جستجو کنند.

هر کسي که ياري مي طلبد دوست مي دارد با افرادي که خوش رو هستند و اخلاقي نرم و جذاب دارند، پيوند دوستي و صميميت برقرار کند. پيامبرگرامي اسلام (صلي الله عليه و آله) به اين موضوع اشاره کرده و فرموده است. کسى که اخلاقش نيکو باشد، دوستانش فراوان مى شوند و مردم به او انس مى گيرند. من حسن خلقه کثر محبوه و انست النفوس. 3 خوشرويي دوستي را پايدار مي کند. حسن الخلق يثبت الموده. 4 على(ع) فرمود: اخلاق بد، بدترين همنشين انسان است، دوستان انسان را فرارى مى‏دهد و چيزى وحشتناک‏تر از بداخلاقى نيست.

و بالاخره در حديثى مى خوانيم که لقمان حکيم به فرزندش چنين نصيحت مى کرد: فرزندم از بى حوصلگى و بداخلاقي و کم صبرى بپرهيز که با داشتن اين صفات بد، دوستى براى تو باقى نمى ماند.اياک و الضجر و سوء الخلق و قله الصبر فلايستقيم علي هذه الخصال صاحب.  5

3- تقويت سلامتي و سعادت:

آدم خوش اخلاق از بدني سالم، روحيه قوي، زندگي گوارا و لذت بخشي برخوردار است و اين توانايي در او هست که براي خويش زندگي سعادت مندانه اي را بسازد. در مقابل، آدم بد اخلاق در رنج و عذاب بسر مي برد و زندگي ناگواري دارد. خوش اخلاق بودن آثار بسيار گران بهايي بر زندگي اين جهاني انسان مي گذارد. در چند روايتي که از حضرت صادق آل محمد (ع) در اين باره نقل شده، آمده است: خوش اخلاقي زندگي را براي انسان ها گوارا مي کند. هيچ زندگى‏اى گواراتر از زندگى همراه با خوش اخلاقى نيست. هرکسي که خلقش نيکو شد، مشکلات و ناهمواري هاي زندگي برايش هموار مي شود و راه هاي زندگي برايش آسان مي گردد. علي (ع) فرمود: من حسن خلقه سهلت له طرقه. 6

در روايت ديگري آمده است: بدرستي که نيکوکاري و خوش خلقي، سرزمين ها را آباد مي کند و بر عمرها مي افزايد. ان البر و حسن الخلق يعمران الديار و يزيدان في الاعمار . 7

شکي نيست که عمران و آبادى در سايه اتّحاد و صميميّت و همکارى در ميان قشرهاى جامعه به وجود مى آيد، و آنچه باعث تحکيم اين امور شود، از عوامل مهمّ عمران و آبادى خواهد بود. طول عمر نيز مولود آرامش فکر و آسودگى خيال و جلوگيرى از فقر و همکارى و همبستگى اجتماعى است و اين امور در سايه اخلاق به دست مى آيد.

بدخلقي و خشم، انرژي بسيار مضر و خطرناکي براي خود انسان و اطرافيان توليد مي کند و باعث جوشش خون و و تند شدن ضربان قلب و شديد شدن جريان آن در رگ ها مي‌شود و اين چيزي است که از چهره و چشمان انسان به وضوح آشکار مي‌گردد و چنانچه بارها تکرار شود باعث فشار خون و گاهي پاره شدن موي رگ هاي مغز و به دنبال آن در بسياري موارد باعث سکته قلبي و مغزي و فلج شدن برخي از اعضاي بدن انسان مي‌شود.
ـ از اميرمؤمنان على(عليه السلام) پرسيدند: چه کسى غم و اندوهش از همه بيشتر است؟ من ادوم الناس غما. قال(عليه السلام): فرمود: کسى که از همه اخلاقش بدتر است! اسوئهم خلقا. 8

همچنين آن حضرت فرمود: چهار چيز است به هر کس داده شود خير دنيا و آخرت به او داده شده است: راستى در سخن گفتن و اداء امانت، و عفّت شکم (پرهيز از حرام) و حسن خلق. اربع من اعطيهن فقد اوتي خير الدنيا و الاخره. صدق حديث و اداء الامانه و عفه بطن و حسن خلق. 9

4- تقويت موقعيت اجتماعي:

انسان موجودي اجتماعي است و جامعه، عرصه اي براي ايفاي نقش است. به همين دليل، براي آدمي ضرورت دارد که براي خويش موقعيت اجتماعي مناسبي بيابد تا بتواند در آن نقش مثبت و مفيدي ايفا کند. خوش اخلاق بودن به انسان کمک شاياني مي کند تا بتواند موقعيت اجتماعي خود را در جامعه بهبود بخشد و مقام و منزلت خود را در ميان مردم رفعت دهد.

البته در عين حال که اين حالت براي انسان ذاتا مطلوب است و شهرت و محبوبيت اجتماعي در فطرت انسان وجود دارد، وسيله بسيار خوبي نيز براي خدمت به مردم و رشد شخصيت اخلاقي خود فرد محسوب مي شود.

ممکن است کسي در ذات خود فرد مهم، بزرگ و صاحب کمالاتي نباشد، اما بتواند با برخورد خوش و ا خلاق نيکو، رفعت مقام بيابد و به مناصب بزرگ اجتماعي برسد و يا کسي که داراي کمالات بسياري است، به دليل بد اخلاق بودن از جامعه طرد و منزوي شود و مورد اقبال مردم نباشد. اگر دوست داريد در جامعه خود فردي مورد احترام و عزيز باشيد، حتما اخلاق خود را نيکو کنيد و مطمئن باشيد که به شهرت و محبوبيت دست خواهيد يافت و مي توانيد از اين طريق به دين و ملت خود در جهت پيشرفت و کمال خدمت نماييد.

امام صادق(ع) در اين زمينه فرموده: چه بسيار فرد بي مقداري که خوشرويي اش او را برتري بخشيده است.  کم من وضيع رفعه حسن خلقه. 10

امير المومنين على(ع) نيز فرموده است: چه بسيار انسان هاى عزيزى که اخلاق بد ايشان را ذليل ساخته است و چه بسيار انسان هاى ذليلى که با اخلاق خوش به عزت رسيده‏اند.

5- تقويت ايمان:

يکي از راه هاي تقويت ايمان نيز خوش اخلاق بودن است. اهل ايمان بر اين باوراند که ذات الهي در چهره بندگان خويش ظهور کرده است، بنابراين کسي که به خداوند ايمان دارد و مردم را مظاهر و مخلوقات او مي داند و به گفته معصومان(ع) درباره نتايج اخروي اخلاق نيکو باور دارد، با بندگان خداي به خشم سخن نمي گويد، روي بر مظاهر خداوند ترش نمي کند، به صورت خلق خدا اخم نمي نمايد و با تمام انسان ها به مهر سخن مي گويد، زيرا مسلمان اهل توحيد است و اين انگاره به او مي آموزد که مهرورزي با مردم، چيزي غير از دوستي با خداوند نيست.

رسول گرامي اسلام (ص) در اين باره فرموده: آنگاه که خداوند ايمان را آفريد آنرا به خوش اخلاقى و سخاوت تقويت نمود و همچنين هنگامى که کفر را آفريد آنرا نيز به بد اخلاقى و بخل تقويت نمود. کاملترين مردم از حيث ايمان و شبيه‏ترين آنها به من، خوش اخلاق ترين آنها است.

ايمان با حسن خلق کاملا به هم آميخته است و آدم بد اخلاق را نمي توان مسلمان ناميد، زيرا از ديدگاه روايات اسلامي مسلمان بودن با بد اخلاقي در تضاد است. جالب است که در روايتي از آن حضرت آمده است: اسلام، يعنى حسن خلق.

در مقابل حسن خلق، خشم، عصبانيت و بد خلقي است که در بسياري از موارد انسان را به غيبت ، بدگويي ، توهين و تعرض به حيثيت و آبرو و گاهي چپاول اموال و تهديد جان مردم وادار مي‌کند و همه اينها خلاف دين و شريعت است و از توان ايمان و تقواي انسان به شدت مي‌کاهد.

6- تقويت درجات معنوي:

اگر مي خواهيد درجات معنوي خويش را در دنيا و آخرت رفعت ببخشيد و از صراط و محاسبه الهي آسان بگذريد و به برترين منازل بهشت راه يابيد، يکي از راه هاي مطمئن و موثر آن اين است که با بندگان خداوند به نيکويي سخن بگوييد، گشاده رو باشيد و مهر ورزي را شيوه دائمي زندگي خويش سازيد. اين روش مانع بسيار خوبي براي مقابله با بدبيني، دشمني و بدرفتاري با مردمان است و خود به خود نامه عمل انسان را از گناه سبک و به انواع ثواب سنگين مي کند.

در روايات آمده است: اخلاق نيکو حساب را آسان مي کند. امام علي(عليه السلام) در اين باره فرموده است: اخلاقت را نيکو کن تا خداوند حسابت را آسان کند. حسن خلقک يحفف الله حسابک. 11
 از روايات استفاده مي شود که خوش اخلاقى، اولين، سنگين‏ترين، نيکوترين، با فضيلت‏ترين چيزى است که روز قيامت در ترازوى عمل انسان قرار داده مى‏شود.

رسول خدا (ص) فرمود: اول چيزى که روز قيامت در ترازوى حساب بنده مى نهند اخلاق نيکوي او است . اول ما يوضع في ميزان العبد يوم القيامه حسن خلقه. 12

خوش اخلاقي يکي از مهمترين نيروهايي است که مي تواند صاحب خود را وارد بهشت مي کند. در اين زمينه رسول خدا (صلي الله عليه و آله) فرمود: بيشترين امتيازي که امت من به سبب داشتن آن به بهشت مي رود، تقواي الهي و خوش خلقي است. اکثر ما تلج به امتي الجنه،تقوي الله و حسن الخلق. 13

گشاده رويي مي تواند باعث آمرزش گناهان شود. امام صادق (ع) فرمود: بدرستي که اخلاق نيکو لغزش ها را ذوب مي کند، همان گونه که آفتاب يخ را. ان الخلق الحسن يميت الخطيئه کما تميث الشمس الجليد.  14

انسان با برخورد شاد اجتماعي و حسن خلق مي تواند به برترين درجات بهشت راه يابد. پيامبر اکرم (ص) فرمود:  به درستي که بنده، در سايه خوش خلقي خود به درجات بزرگ و مقامات والايي در آخرت مي رسد، در حالي که ممکن است عبادتش ضعيف است. ان العبد ليبلغ به حسن خلقه عظيم درجات الآخره و اشرف المنازل و انه ضعيف العباده.  15 در مقابل نقل شده که فرمود: به راستى ممکن است بنده‏اى به خاطر بداخلاقى به پائين‏ترين درکات جهنم سقوط نمايد.

پانوشت:

1-     بحارالانوار، ج 77، ص 53.

2-     غرر الحکم.

3-     همان.

4-     بحارالانوار، ج 77، ص 150.

5-     بحار، ج 10، ص 419.

6-     شرح غررالحکم ، ج 5، ص 306.

7-     بحارالانوار ،‌ج 71، ص 395.

8-     بحار، ج 10، ص 419.

9-     غرر الحکم.

10-  شرح غررالحکم، ج 4، ص 558.

11-  بحارالانوار، ج 71، ص 383.

12-  .  بحار الانوار، ج 68 / 385 ، باب 92.

13-  اصول کافي، ج 2، ص 100.

14-  بحارالانوار، ج 71، ص375.

15-  محجة البيضاء، ج 5، ص 93.  

نوشته: سيد مصطفي علم خواه 

 چرا خوش اخلاق باشيم؟

از نظر معنوي اخلاق خوش يکي از منابع بزرگ توليد انرژي، نشاط و تحرک در انسان و جامعه است. براي توضيح اين مطلب به چند نکته اشاره مي کنيم:

1-     تمام حرکات و سکنات ما در سطح جامعه و روابط انساني ناقل نوعي انرژي است. در بستر اين روابط است که ما هم از ديگران انرژي و توان مي گيريم و هم به آنها انرژي مي دهيم. با هر صحنه اي که مي بينيم و يا آن را در معرض ديد ديگران قرار مي دهيم و هر صدايي که مي شنويم و يا سخني که مي گوييم، در حقيقت نوعي انرژي مي گيريم و يا به ديگران انتقال مي دهيم.

2-     اين انرژي هم مي تواند مثبت و حرکت آفرين و در جهت شکوفايي انسان و جامعه باشد و هم مي تواند منفي و باعث افسردگي افراد و جامعه انساني و مخل آسايش و آرامش آنها باشد و ايشان را از حرکت در مسير کمال و شکوفايي باز دارد.

3-     زندگي براي کساني که واقعا زندگي مي کنند و زنده و پويا هستند، يعني حرکت به سوي جلو و انسان فرهيخته مانند مسافري مي ماند که دائما در حال حرکت به سوي رشد و شکوفايي، توانايي و تحصيل بزرگي است. در اين سفر و حرکت، بيشترين نياز انسان به انرژي و عاملي است که بتواند به او توانايي رفتن و حرکت بدهد و قدرت او را براي تحمل سختي هاي راه بيشتر کند. درست مانند يک وسيله نقليه که براي حرکت به سوخت نياز دارد.

4-     يکي از مهمترين منابع تامين اين انرژي براي خود انسان و افراد ديگري است که با آنها سروکار داريم، اخلاق خوب و برخورد شاد اجتماعي است و در مقابل، بد اخلاقي، منبع توليد انرژي منفي و کند کننده حرکت انساني است.

 تمامي انبياي الهي خوش اخلاق بوده اند و به پيروان خود توصيه کرده اند تا خوش اخلاق باشند. دليل اين توصيه آنها همين نياز انسان به انرژي و توان حرکت و نشاط در زندگي است. نيازي که اتفاقا در أموزه هاي اسلامي بسيار مهم تلقي شده است. در يک روايتي از پيامبر گرامي اسلام نقل شده که ايشان فرمود: بيشترين امتيازي که امت من به سبب داشتن آن به بهشت مي رود، تقواي الهي و خوش خلقي است. اکثر ما تلج به امتي الجنه تقوي الله و حسن الخلق . يعني توان و نيرويي که حسن خلق براي بدست أوردن بهشت به انسان مي دهد، در رديف ايمان و تقوي است، در حالي که مي دانيم از نظر اسلام چيزي به مانند تقوي براي سعادت انسان با اهميت تلقي نشده است.

نيروي اخلاق خوب مي تواند مشکلات و ناهمواري هاي زندگي را براي انسان هموار سازد؛ در روايتي از امير المومنين علي(ع) أمده: هرکس خلقش نيکو شد، راه هاي زندگي برايش هموار مي گرد. من حسن خلقه سهلت له طرقه.

پانوشت:

1-     اصول کافي، ج 2، ص 100.

2-     شرح غررالحکم، ج 5، ص 306.

نوشته: سيد مصطفي علم خواه

 خوش اخلاقي:

خوش اخلاقي داراي دو معناي عام و خاص است. معناي عام آن اتصاف به فضايل اخلاقي و تحصيل مجموعه کمالات و خصلت هاي پسنديده اي است که انسان در مسير خودسازي و پرورش نفس، خود را به آنها مي آرايد و معناي خاص آن که مقصود ما از اين گفتار نيز هست، عبارت است از خوشرويي، خوشرفتاري و برخورد شاد و پرنشاط با ديگران است.

رابطه با مردم و اخلاق اجتماعي يکي از معمترين و گسترده ترين عرصه هايي است که انسان در آن رشد مي کند و انسانيت او شکوفا مي شود.

در اين عرصه حسن خلق و خوش اخلاق بودن اولين نمود شخصيت نيک اخلاقي انسان و پرورش يافتگي او در حوزه ارزش هاي انساني و اخلاقي است.

در اصطلاح اخلاقي و آموزه هاي ديني اسلام به کسي خوش اخلاق به معناي خاص آن گفته مي شود که با گشاده رويى و چهره شاد و زبان نرم و ملايم با مردم روبرو شود، و در هر جا و با هر کس با خوش روئى برخورد کند، لب هايى پر از تبسّم، و کلماتى پر از محبت و لطف داشته باشد. اين يکى از فضايل اخلاقى است که در روابط اجتماعى فوق العاده مؤثر است.

به عکس، کج خلقى و ترش روئى و سخنان خشن و خشک و فاقد لطف و محبت از رذايل اخلاقى که ريشه هايى در درون جان انسان دارد و باعث نفرت عموم و پراکندگى از دور انسان و گسستن پيوندهاى اجتماعى خواهد شد

صادق آل محمد(ع) در تعريف خوش اخلاقي فرموده: حسن خلق آن است که برخوردت را نرم کني، سخنت را پاکيزه گرداني و برادرت را با خوش رويي ديدار نمايي(جامع السعادات، ج1، ص324).

 نوشته: سيد مصطفي علم خواه

 اهميت خوش اخلاقي:

دين اسلام همواره پيروان خود را به نرم خويي و ملايمت در گفتار و رفتار فراخوانده و از درشتي و تند خويي بازداشته است.

مي دانيد چرا؟ چون اين آموزه يکي از مهمترين عوامل موفقيت و پيروزي انسان در زندگي است.

تاکنون به اين نکته انديشيده ايد که معمترين عامل موفقيت انبياي الهي به خصوص پيامبر گرامي اسلام(ص) در جذب قلوب انسان ها و گسترش اسلام چه بود؟ اين عامل همانا خوش اخلاقي، گشاده رويي ، کلام نرم و دلنشين و نرم خويي آن حضرات بوده است.

حسن خلق و خوش رويي در نفوذ سخن انسان در ديگران اثري شگفت دارد.

به قول شاعر: از محبت خارها گل مي شود.    و از محبت سرکه ها مل مي شود.

از آن روي خداي مهربان پيامبران و سفيران خود را از ميان انسان هاي عطوف و خوش اخلاق قراد داد تا بهتر و آسان تر در قلب نفوذ کنند و آنان را به سوي حق شناسي و حق پرستي جذب نمايند.

اين مردان بزرگ آن قدر خوش اخلاق و خوش برخورد بودند که نه تنها هر انسان حقيقت جويي را جذب مي نمودند، بلکه گاهي دشمنان را نيز شرمنده خود مي ساختند و منقلب مي نمودند.

درباره پيامبر اسلام حضرت محمد(ص) که مصداق کامل حسن خلق بود خداي مهربان فرمود: انک لعلي خلق عظيم. به درستي که ته به اخلاق پسنديده و بزرگ آراسته شده اي(قلم، 4).

بعد در آيه اي ديگر فرمود به همين دليل هم توانستي در دلها نفوذ کني و در دعوت خويش موفق عمل کني. فبما رحمه من الله لنت لهم و او کنت فظا غليظ القلب لانفضوا من حولک. چون در پرتو رحمت و لطف خدا با آنان مهربان و نرم خو شده اي اطرافت گرد آمدند و اگر خشن و سنگ دل بودي، هر آينه از گردت پراکنده مي شدند(آل عمران، 159).

در تاريخ اسلام مي خوانيم: علي(ع) به فرمان پيامبر گرامي(ص) دو نفر از دشمنان اسلام را که بر عليه مسلمان ها توطئه مي کردند، دستگير کرد و به نزد آن حضرت آورد. ابتدا پيامبر(ص) اسلام را به آنان عرضه کرد ولي نپذيرفتند، بنابراين به جرم توطئه بر عليه اسلام آن دو تن را محکوم به اعدام نمود.

در اين هنگام جبرائيل نازل شد و عرض کرد: يکي از آنان خوش اخلاق و سخاوتمند است، پس او را عفو نما. پيامبر از کشتن او در گذشت، آن فرد چون دانست که به خاطر آن دو صفت اخلاقي مورد عفو قرار گرفته است، شهادتين گفت و مسلمان شد.

پيامبر خدا(ص) در حق ا و فرمود: او از کساني است که خوش رويي و سخاوتمندي اش او را به سوي بهشت کشانيد. (بحارالانوار ج 71، ص 389).

مى‏فرمود: «اکرم اخلاق النبيين و الصديقين البشاشه اذا تراووا و المصافحه اذا تلاقوا» برترين اخلاق پيامبران ورادمردان خوشروئى است هنگامى که به هم مى‏رسند و مصافحه و دست‏دادن به يکديگر است هنگامى که با هم ملاقات مى‏کنند و لذا هر وقت ‏پيامبر مسلمانى را مى‏ديد فورا با او مصافحه مى‏کرد وبه او دست‏مى‏داد و بر اين امر بسيار تاکيد مى‏نمود. در روايت است که‏هرگاه دو مؤمن به هم مى‏رسند و مصافحه کنند گناهانشان مى‏ريزد مانند برگ درختان در فصل خزان.
از اخلاق حضرت آن بود که به هر کس ‍ مى رسيد سلام مى کرد، و ، و با هر که دست مى داد دست خود را نمى کشيد تا او دست بکشد، و با هر يک از اصحاب ديدار مى کرد با او مصافحه مى نمود و دست او را مى گرفت و انگشت در انگشت او مى کرد و سخت مى فشرد.

در سيره اخلاقي آن حضرت آمده که از همه مردم ديرتر خشم مى گرفت و از همه زودتر خشنود مى شد، مهربانترين مردم به آنان و خيرخواه ترين و سودمندترين مردم براى آنان بود.

نوشته: سيد مصطفي علم خواه